Qurgoqchilikni oldindan ogohlantirish tizimi amalda

TERRA-MODIS suniy yoldosh platformasining malumotlariga kora, Amudaryo va Sirdaryoning yuqori qismidagi daryo havzalarining qor qoplagan maydoni 2018-yilning 31-mart kuni holatiga kora 2017-yilning qor kop yoqqan shu davriga nisbatan anchagina ozroq. (rasm 1-2). Foto: DaryoRasm 1 Amudaryo yuqori qismining qor qoplagan maydonini 2018-yil mart oyining oxirgi davridagi holati.Rasm 2 Amudaryo yuqori qismining qor qoplagan maydonini 2017-yil mart oyining oxirgi davridagi holati.Bunday sharoitda, Amudaryoning quyi oqimi uchun sersuvlik miqdorini uzoq muddatli bashoratiga binoan, hosil osishi vaqtida suv miqdori meyordan 40 foiz atrofida bolishi kutilmoqda. Boshqacha aytganda, joriy yilda tadqiqot otkazilayotgan mintaqalarda suv kam boladi (rasm 3). Bu esa, avvalambor, qishloq xojaligida kam suvlik bilan bogliq bolgan ehtimolli xatarlar oqibatlarini pasaytirish uchun moslashuvning qoshimcha chora-tadbirlarini otkazishni talab qiladi. Foto: DaryoRasm 3 Amudaryoning quyi suv oqimlarini oylik bashoratlariFermer oz faoliyati davomida bolajak ekish mavsumida qancha suv miqdori kerakligini belgilab olishi, qaysi ekinlarni ekish va qaysi vaqtda bu narsani samaraliroq amalga oshirish mumkinligini bilishi muhim. Barvaqt qilinadigan bashoratlarsiz rejalashtirishni amalga oshirib bolmaydi, ayniqsa qishloq xojaligi uchun unchalik maqbul bolmagan meteosharoitlardagi qurgoqchil hududlar haqida soz yuritilganda.Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot dasturi va Favqulodda vaziyatlar vazirligi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati bilan hamkorlikda iqlim ozgarishi haqidagi BMTning doiraviy konventsiyasining Adaptatsion fondi moliyaviy komagida amalga oshirilayotgan Ozbekistonning qurgoqchil hududlarida joylashgan fermer va dehqon xojaliklarining iqlimiy barqarorligini taminlash qoshma loyihasi doirasida takomillashtirilgan Qurgoqchilikni oldindan ogohlantirish tizimi (QOOT) bunday bashoratlarni kora bilish imkonini beradi.Butunjahon meteorologiya tashkilotining bayonotiga kora, 2017-yildagi tabiiy ofatlardan korilgan zarar rekord darajadagi 320 milliard dollarga teng boldi. Undan tashqari, otgan yil, 2015 va 2016-yillar kabi, ... meteorologik kuzatuvlarning butun tarixidagi uchta eng iliq yil qatoriga kirdi, - deyiladi bayonotda.Tegishli tashkilotlar va jamoatchilikka zamonaviy va aniq bashoratlarni taqdim etish orqali xavfli gidrometeorologik korinishlarni oldindan kora bilish tizimini takomillashtirish odamlar hayotini saqlab qolishi, pul mablaglarini tejashi va infratuzilmani zarardan saqlab qolishi imkonini beradi.Ozgidromet mutaxassislari tomonidan mana shunday tizim suv oqimini shakllantirish zonalari bolmish Amudaryo va Sirdaryoning yuqori qismlari uchun ishlab chiqilgan edi. Shuni qayd etish joizki, Qoraqalpogiston Amudaryoning etaklarida joylashgan va bu yerda mazkur suv oqimidan foydalanish va qayta tiklashga zarur boladigan sharoitlar yuqori qismlardan tubdan farq qiladi. Loyiha doirasida mazkur tizim hududning geografik joylashuvi sharoitlariga moslashtirildi. Hozirgi vaqtda u ikki turdagi mahsulotni olish imkonini beradi - suv miqdorini sifatli baholash, u tufayli yil suv resurslari bilan yetarli darajada taminlanganligini yoki qurgoqchilik kutilayotganini, hamda malum bir obyekt uchun suv zahiralarini son jihatdan tavsiflash haqida tasavvur beradigan malumotlarni aniqlash mumkin boladi.Qoraqalpogiston boyicha barcha kuzatuv tarmoqlarini avtomatlashtirish loyihaning muhim yonalishi hisoblanadi. 2017 yilning mart-aprel oylarida 10 ta meteorologik stansiyadan iborat bolgan kuzatuv meteorologik tarmoqni modernizatsiya qilish uchun uskunalar ornatildi. Biz Rossiya, Qirgizston va Italiyadan mutaxassislarni jalb qildik. Bunday uskuna mamlakatda birinchi marotaba ishlatilmoqda. U qatiy belgilangan davr mobaynida asosiy meteorologik parametrlarni yuqori aniqlikda olchash, olchashlar natijasida qator korsatkichlarni hisoblab chiqish, axborotni tezkorlik va diqqat bilan kodlash, telegrammalar matnini tuzish va axborotni malumotlarni jamlash markazlariga yuborish imkonini beradi. Butunjahon meteorologik tashkiloti tavsiyalariga muvofiq, gidremeteorologik tarmoqlarni avtomatlashtirishda kamida ikki yil mobaynida yondash olchashlarni (qolda va avtomatik qurilmalar yordamida) ham olib borish zarur. Keyingi bosqichda kuzatuvlarni avtomatlashtirilgan rejimga otkazish borasida qarorlarni qabul qilish uchun qator olchovlar va sensor malumotlarining qatorlar davriyligini bir xilligini baholash otkaziladi, deydi loyiha rahbari Aleksandr Merkushkin.Bundan tashqari, loyiha doirasida Tuyamoyin va Qipchoqdagi ikkita muhim nuqtalarda suv sarfi darajasini kuzatish tizimlarini avtomatlashtirish amalga oshirilmoqda. Bu tegishli olchovlarni bajarishda vaqtni qisqartiradi va mehnat sarfini qisqartirish imkonini beradi. Agar oldinlari suvni yuqori miqdori sharoitida barcha jarayon ortacha 56 soat davom etgan bolsa, hozirda 3040 daqiqa yetarli bolmoqda. Kop funksiyali telemetriyani qollash tufayli olinayotgan axborotni sifati ham oshdi. Daryoning chuqurligi va tubi holati haqida malumotlarni olish mumkin boldi, buni esa kemalar qatnovi, kopriklar va kechuvlar qurishda hisobga olish muhimdir.Shunga qaramasdan, mutaxassislarni takidlashicha, malumotlarni yigish va jamlashni ozigina yetarli emas, axborotni muayyan auditoriya orasida tarqatish zarur. Buning uchun kop modulli axborot maydoni ishlab chiqilmoqda, u asosiy istemolchilarni ular uchun qulay shaklda muhim malumotlar bilan tezkor taminlash imkonini beradi.Aholining turli qatlamlari, hamda iqtisodiyot sektorlari uchun modernizatsiyalangan gidrometeorologik va iqlim xizmatlarining asosiy afzalliklari: Iqlimga bogliq bolgan xavfli tabiiy korinishlar orqali yetkazilayotgan muayyan zararlarni pasaytirish borasida yechimlarni bashoratlash, ogohlantirish va komak berish tizimlarini sifatli axborot bilan oz vaqtida taminlash. Iqlim ozgarishining salbiy oqibatlariga moslashish choralarini rejalashtirish, ishlab chiqish va joriy qilishda zarur axborot bilan taminlash. Kozda tutiladigan yoginlarni va qurgoqchilik yoki suv toshqinlarini yuzaga kelishi xatarliklarini hisobga olgan holda suv resurslarini boshqarish samaradorligini oshirish. Qishloq xojaligi sektorini moslashuv chora-tadbirlarini ishlatgan holda iqlim tufayli yuzaga keladigan xavfli korinishlarga bogliqligini pasaytirish. Gidrologik bashorat malumotlaridan foydalangan holda suv ombori ishini samarali boshqarish. Ob-havoning aniq malumoti asosida uy xojaliklari va yakka tartibdagi tadbirkorlar faoliyatini rejalashtirish imkoniyati. Transport tashuvlari sektorida ob-havo malumotini inobatga olgan holda yuklar va yolovchilarni samaraliroq tashishni amalga oshirish mumkin. Bundan tashqari, energiyaning qayta tiklanuvchi manbalaridan foydalangan holda elektr energiyasi ishlab chiqarishni optimallashtirish, tegishli infratuzilmani boshqarish va istiqbol uchun zarur boladigan investitsiyalar darajasi borasida qarorlar qabul qilish uchun bu juda ham qulay vositadir. Axir, hozirgi davrda, energiyaning muqobil manbalarini ishlatish koplab iqtisodiy va ekologik muammolarni yechimi bolib qolmoqda, ob-havo va iqlim sharoiti haqida oz vaqtidagi va aniq axborot juda ham muhim hisoblanadi.Loyiha doirasida amalga oshirilayotgan gidrometeorologik tarmoqlarni modernizatsiyalash boyicha choralar majmuasi va qurgoqchilikni oldindan ogohlantirish tizimini rivojlantirish yaxshi himoyalanmagan hamjamiyatlarni iqlimga barqarorligini oshirishga sezilarli hissa qoshadi - bu esa loyihaning asosiy maqsadidir.

Manba: Daryo.uz dle 11.2
0