+18. Nankin qirgini haqida

Ikkinchi XitoyYapon urushining eng qonli epizodlaridan biri Nankin qirgini edi. Yapon harbiylari Xitoy poytaxti Nankin shahrida juda katta qatliom uyushtirishgan edi. Zoravonlik 1937-yil 13-dekabrda yaponlar shaharni zabt etgan kundan boshlab olti hafta davom etdi. Bu davrda Yaponiya imperatorlik armiyasining askarlari 40 mingdan 500 minggacha xitoylikni oldirgan. Bugun bu voqealarga 82 yil toladi. Bu haqda Daryo kolumnisti Nurbek Alimov hikoya qiladi.Fojianing boshlanishi1937-yil avgustida yapon armiyasi Shanxayga kirib, u yerda qattiq qarshilikka uchradi va katta yoqotishlarga duch keldi. Jang juda qonli boldi, ikki tomon ham keskin kurash olib bordi. Noyabr oyining ortalariga kelib yaponlar Shanxayni dengizdan bombardimon qilib qolga kiritdi. Tokiodagi bosh shtab ogir yoqotishlar va qoshin jangovar ruhining pastligi sababli harbiy operatsiyani kengaytirmaslikka qaror qildi. Shunga qaramay, shtab 1-dekabrda ikkita qoshinga Markaziy Xitoy hududini, 10-armiyaga Xitoyning osha paytdagi poytaxti Nankinni ishgol qilishni buyurdi. Foto: WikipediaChet ellik muxbirlarga berilgan press-relizda xitoylik general Tan shahar taslim bolmasligini va olimgacha kurashishini aytdi. Generalning ixtiyorida 100 mingga yaqin askarlar bor edi. Ular asosan umuman harbiy bilimi yoqlar, bazilari yaqinda Shanxay uchun bolib otgan jangda qatnashganlar edi. Shahardan aholining qochishini toxtatish uchun general Tan Chan Kayshidan olingan korsatmalarga muvofiq askarlarga portni qoriqlashni buyurdi. Armiya yollarni tosib qoydi, kemalarni yoq qildi va atrofdagi qishloqlarni yoqib yubordi, keng kolamli evakuatsiyaga qarshi turdi.Yapon armiyasi Nankingga yaqinlashganda Xitoy aholisi vahima ichida shaharni nafaqat yaqinlashib kelayotgan jang xavfidan, balki Xitoy qoshinlari tomonidan ishlatilgan juda yomon taktikaning oqibatlaridan qorqib tark etdi.Xitoyliklar shaharning shimoliy qismidagi binolarni, shuningdek, bir nechta shahar darvozasini yoqib yubordi.5-dekabr kuni yapon shahzodasi Asaka Tokiodan Nankinga etib keldi. Asaka diviziya qomondonlari general-leytenant Kesago Nakajima va Xeysuke Yanagavalar bilan uchrashdi. Ular shahzodaga yaponiyaliklar Nankin atrofida 300 ming xitoy askarini deyarli qurshab olgani haqida xabar berdi. Ular dastlabki muzokaralardayoq xitoyliklar taslim bolishini taxmin qilayotgandi.Yapon qoshinlari Xitoy mudofaasining songgi chegarasini bosib otib, oldinga siljishda davom etdi. 9-dekabr kuni ular Nankin devorlari ostida edi.9-dekabr tushda yapon kuchlari shahar boylab varaqalar tarqatib, 24 soat ichida taslim bolishni talab qildi. Bu talab rad etilgan taqdirda shaharni yoq qilish tahdidi yangradi.HujumYaponlar ultimatumiga javob kutgan edi, lekin oxirgi muddat, yani 10-dekabrgacha Xitoy tomonidan hech qanday javob bolmaydi. General Ivane Matsui yana bir soat kutdi, keyin shaharni shturm qilishni buyurdi. Yaponiya armiyasi bir vaqtning ozida bir nechta yonalishdan hujum uyushtirdi. Foto: Wikipedia12-dekabr kuni kuchli otishma va havo bombardimoni paytida general Tan qol ostidagilariga chekinishni buyurdi. Biroq uyushgan chekinish orniga tartibsizlik boshlandi. Bazi xitoylik askarlar fuqarolik kiyimlarini kiyib oldi, boshqalari esa shaharni tark etish paytida politsiya tomonidan otib oldirildi.13-dekabrda yapon armiyasining 6 va 116-diviziyalari birinchi bolib Nankinga turli darvozalar orqali kirdi. Shu bilan birga, osha kuni tushda Yaponiyaning ikkita kichik kemasi Yanszi daryosining ikki sohiliga kelib tushdi.Taqib qilish va shaharni tozalash ishlariYaponiya qoshinlari chekinayotgan xitoy qismlarini quvib yetdi. Aksariyat manbalar jangning songgi bosqichi qochib ketayogan va qorquvdagi dushmanni bir tomonlama qirish deb taxmin qilsa-da, bazi yapon tarixchilarining fikricha, qolgan xitoy bolinmalari hanuzgacha yaponlarga xavf tugdirayotgan edi. Shahzoda Asaka harbiy muxbirga intervyu berib, keyinchalik uning shtab-kvartirasiga shahar sharqidan chekinayotgan xitoyliklar xuruj qilganida juda xavfli holatda bolganini aytadi. Foto: WikipediaYapon armiyasi Nankin xavfsizlik zonasi ichida va tashqarisida tozalash ishlarini amalga oshirdi. Ushbu zonadan tashqaridagi shaharning bir qismi deyarli butunlay evakuatsiya qilingani sababli yaponlar oz kuchlarini unga qaratdi. 3,85 kvadrat kilometr bolgan Nankin xavfsizlik zonasi juda gavjum bolib, shaharning deyarli butun aholisini qamrab oldi. Yapon qomondonligi ushbu zonani harbiy kiyimni fuqarolik kiyimiga almashtirgan xitoylik askarlarni aniqlash uchun turli bolinmalarning javobgarlik sektorlariga ajratadi.Ommaviy qotillik va zorlikNankin ishgol qilingach, bu yerda bolgan yevropalik va xitoylik guvohlar keyingi olti hafta ichida yaponlar zorlash, qotillik, talon-toroj, ot qoyish va boshqa jinoyatlar sodir etganini aytadi.1937-yilda Yaponiyaning Mainichi Shimbun va Tokio Nichi Nichi Shimbun gazetalari ikki yapon zobiti Tosiaki Mukai va Suyoshi Noda ortasidagi musobaqani yoritdi. Bu zobitlar 100 kishini qilich bilan kim birinchi oldirishini aniqlashni istgan deb tasvirlangan. Uzoq Sharq xalqaro harbiy tribunali bolalar va keksa ayollarni hisobga olmaganda, shaharda zorlanganlar sonini 20 mingdan ortiq degan qarorga kelgan.Askarlar mahalliy aholining uylaridan ayollarni qidirgan. Kopincha ayollar ogirlab ketilgan va keyin bir toda askarlar tomonidan jinsiy zoravonlikka uchragan. Zorlashdan song ayollar oldirilgan. Kopincha jinsiy azolariga nayzalar, shisha idishlar, bambuk tayoqlari va boshqa narsalarni tiqish orqali oldirilgan. Bolalar uchun hech qanday istisno qilinmagan, askarlar ularni chavaqlab tashlagan.1937-yil 19-dekabrda ruhoniy Jeyms Makkallum kundaligida shunday yozadi: Foto: WikipediaMen bunday shafqatsizlikni hech qachon eshitmaganman, oqimaganman. Zorlash! Zorlash! Zorlash! Biz kechasi bilan kamida mingta xolatni, kun davomida esa bundan ham kopini hisobladik. Qarshilik va hatto norozilik qilgan ayollarni nayza bilan oldirishadi yoki oq uzishadi. Odamlar ozini yoqotgan... Ayollarni har kuni ertalab, kunduzi va tunda olib ketishadi. Aftidan, butun yapon armiyasiga xohlagan narsasini qilishga ruxsat berilgan.Qurbonlarning aniq sonini aytish qiyin, chunki koplab jasadlar yoqib, Yanszi daryosiga tashlangan yoki ommaviy qabrlarga komilgan. Yapon ultramillatchilari bunday yoqotishlar haqida bahslashib keladi. Ularning bazilari hatto bir necha yuz tinch aholi oldiridgan deb davo qiladi. B. Kempbell Sociological Theory jurnalidagi maqolasida Nankin qirginini genotsid deb tariflagan edi.1937-yil 13-dekabrda shaharda bolgan Yon Rabe kundaligida shunday deb yozadi:Faqat shaharni aylanib chiqqandan songina yetkazilgan zararning hajmini aniqlay oldik. Har 100200 metrda jasad yotar edi. Men korib chiqqan oddiy odamlarning jasadlari orqasidan oq yegan holda yotar edi. Ular qochib ketmoqchi bolganida orqasidan otib tashlangan. Yaponlar shahar atrofida 1020 kishilik guruhlar bilan aylanib, dokonlarni talon-toroj qildi... Nemis xerr Kisslingning qahvaxonasini qanday talon-toroj qilishganini oz kozim bilan kordim.Homilador ayollarni maxsus ov qilishgan. Ularning qorinlari miltiq bilan teshilgan. Qirgindan omon qolgan Tan Zunshan qirginning tirik guvohidir:Oldingi qatordagi ayollarning oxirgisi homilador edi. Bir askar qotillikdan oldin uni zorlashga qaror qildi va guruhdan ajratib olib, taxminan on metrga tortib, yon tomonga sudrab chiqdi. Uni zorlamoqchi bolganida ayol tomonidan qattiq qarshilikka uchradi... Askar otkir nayza bilan ayolning qorniga urdi. Keyin homilani pichoqladi. Chaqaloqning kindigi aniq korinib turardi. Askar uni yon tomonga irgitib yubordi.Shahar qulashi bilanoq yaponlar xitoylik askarlarni qidirishni boshladi. Qidiruv davomida minglab yoshlar ushlandi. Ularning kopi Yanszi boyiga haydab chiqarildi va u yerda pulemyotlardan oqqa tutildi. 18-dekabr kuni harbiy asirlarning eng katta qirgini bolib otdi. Tongda yapon askarlari mahbuslarning qollarini boglab qoydi; shomda ular xitoyliklarni tortta guruhga boldi va ularga qarata ot ochdi. Yashirina olmagan mahbuslar baqirar va ozini har tarafga urardi. Qotillik ovozi tugashiga bir soatcha vaqt ketdi, shundan keyin yaponlar tirik qolganlarni nayzalar bilan oldirdi. Kopchilikni tanasi daryoga tashlandi. Qirginda 57 500 xitoylik oldirilgan deyiladi. Foto: WikipediaJonatan Spensning yozishicha, ushbu fojiali voqea uchun aniq bir izoh topilmaydi. Oson galabani kutgan yapon askarlari bir necha oy jang qildi va kutilganidan kora jiddiyroq yoqotishlarga duch keldi. Ular charchagan, gazablangan, umidsizlik va charchoqni boshdan kechirgan edi. Xitoy ayollarini himoya qiladigan hech kim yoq edi. Urushning aniq va olchab boladigan maqsadi yoq edi. Ehtimol, ular barcha xitoyliklarni, jinsi va yoshidan qatiy nazar, qurbon bolishga yaroqli deb hisoblagandir.Qilmish-qidirmishYaponiya taslim bolishidan kop otmay Nankinda yapon armiyasining yuqori martabali zobitlari javobgarlikka tortildi. General Matsui Uzoq Sharq xalqaro harbiy tribunali oldida Gaaga konvensiyalarini togri bajarish va buzilishlarning oldini olish uchun tegishli choralar korish majburiyatini qasddan va ehtiyotsizlik bilan buzishda ayblandi. Nankindagi Yaponiya armiyasining 6-divizioni general-leytenanti Xisao Tani Nankin urush jinoyatlari tribunalining sudlanuvchisi boldi.Nanking qirginiga javobgar bolgan boshqa yapon harbiy zobitlari sudga tortilmadi. Yapon imperial armiyasi shtab boshligi shahzoda Kotoxito 1945-yil may oyida urush tugamasdan vafot etdi. Shahzoda Asaka imperator oilasining azosi sifatida immunitetga ega boldi. Kopgina tarixchilar qolga olinganlarni oldiring buyrugi uchun javobgar deb hisoblagan Asakaning yordamchisi Isamu Tyo Okinavani himoya qilish paytida joniga qasd qildi. Qirginda shahzoda Asakaning javobgarlik ulushi munozarali masala bolib qolsa-da, aslida u qirgin va boshqa urush jinoyatlarini amalga oshirishga imkon bergan asosiy sanksiyani, imperator Xiroxitoning 1937-yil 5-avgustda yapon armiyasining xitoylik mahbuslarga nisbatan muomalasiga xalqaro huquq cheklovlarini qollamaslik togrisidagi taklifini maqullagan edi. Foto: Wikipedia1948-yil 12-noyabrda Matsui, Xirota va yana besh nafar yuqori martabali harbiy osib oldirishga hukm qilindi. Boshqa on sakkiz ayblanuvchiga nisbatan yengilroq jazo tayinlandi. General Xisao Tani ham Nankin urush jinoyatlari sudi tomonidan olimga hukm qilindi.Aks-sadoNankin qirginining xotirasi 1970-yillarning boshlaridan beri XitoyYaponiya munosabatlariga tosiq bolib qolmoqda. Talim va madaniyat sohasidagi ikki tomonlama hamkorlik, xalqaro savdo sezilarli rivojlandi, chunki bu davlatlar urushdan keyin yaxshi aloqalarni yolga qoydi va Yaponiya XXRning asosiy savdo sherigiga aylandi. Bu mamlakatlar ortasidagi ozaro tovar ayirboshlash hajmi har yili 200 milliard dollardan oshadi.Shunga qaramay, kopgina xitoyliklar Ikkinchi jahon urushi paytida, shu jumladan, Nankin qirginida sodir bolgan urush jinoyatlaridan kelib chiqqan holda yaponlarga nisbatan ishonchsizlik va adovatni his etadi. Bu ishonchsizlik hissi yaponlar osha vahshiyliklarni tan olishni va uzr sorashni istamasligi bilan bogliq. Shunday qilib, bu qirgin bu ikki davlat ortasidagi munosabatlarda haligacha aks-sado berib turadi.Muallif fikri tahririyat nuqtai nazaridan farq qilishi mumkin.

Manba: Daryo.uz dle 11.2
0