Insoniyat tarixidagi eng yirik genotsidlar haqida

Har yili 9-dekabr kuni Genotsid jinoyati qurbonlari xotirasi kuni sifatida yodga olinadi. Shu munosabat bilan Daryo kolumnisti Gayrat Yoldosh genotsidlar tarixiga toxtaladi.Genotsid sozi yunoncha ????? qabila va lotincha caedo oldiraman sozlarining birikishidan paydo bolgan. U jamoaviy zoravonlik turini, odamlarga milliy, etnik yoki irqiy sabablar ortidan zoravonlik qilish, ularni qisman yoki tolaligicha yoq qilib tashlashni anglatadi. Foto: Google Photos1948-yilda BMT tomonidan genotsid xalqaro jinoyat deb belgilab qoyildi. Genotsidni uyushtirgan shaxslar jazolanishi belgilandi. Shuningdek, genotsid insoniyatga qarshi jinoyat deb baholanadigan boldi.Insoniyat tarixida genotsidlar kop bolgan. Ming afsuski, insoniyat yuksak taraqqiy etgan XX asrda ham genotsid jinoyatlarini sodir etish toxtamayapti. Political Instability Task Force hisobotiga kora, 1956-yildan 2016-yilgacha dunyo boylab 43 ta genotsid sodir etilgan. Buning oqibatida 50 million odam halok bolgan.BMT hisobotiga kora esa, 2008-yilgacha 50 milliondan oshiq odam qochqin sifatida boshqa yurtlarga joylashtirilgan.Genotsid atamasini ilk bor polshalik huquqshunos Rafael Lemkin qollagan. 1933-yilda Madridda otkazilgan xalqaro konferensiyada Lemkin fenotsidga qarshi xalqaro qonunlar ishlab chiqishni taklif etgan.1945-yili Nyurnbergda fashist rahbarlari ustidan otkazilgan sud jarayonida bu atama ham qollandi. Ammo bu soz hali rasmiy maqom olmagan edi. Genotsid sozining ilk rasmiy qollanishi 1948-yildan, BMTda Genotsid jinoyatlaridan ogohlantirish va uni sodir etganlarni jazolash haqidagi konventsiya qabul qilinishi bilan boshlandi.Kolumb Amerikani ochishi va u Yevropa mamlakatlari uni bolib olishi genotsidga yol ochdi. Buning ortidan Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya, Yangi Zelandiyadagi tubjoy aholi qirib yuborildi. Bu jarayon XIX asrgacha davom etdi.Insoniyat XX asrda yangi genotsidlar guvohi boldi. Jahon urushlarida sodir etilgan genotsidlar shular jumlasidandir. Birgina SSSRning ozida 1917-yilda sodir etilgan Oktabr tontarishidan boshlab Stalin vafot etgunicha turli millatlarga mansub millionlab insonlar genotsid qilingan. Stalin davridagi ayovsiz qatagonlar, turli millatlar surgun qilinishi ham genotsid edi.Ana shunday genotsid XX asrda Xitoyda ham sodir etilgan. 1960-yil avgust oyida Xalqaro komissiya huquqshunoslari tayyorlagan hisobotda Xitoy hukumati Tibetda diniy qarashlar tufayli tibetliklarni qirib yuborganini malum qilgan edi.XX asrdagi yana bir genotsidni Kambodjada Pol Pot 19751979-yillarda amalga oshirgan. Oshanda qisqa muddatda 3 milliondan oshiq kambodjalik qirilib ketgan. Shuningdek, 1994-yilda Ruandada xutu millatiga mansub 800 ming aholi qirib tashlangan.19921998-yillarda Bolqon yarim orolida qurolli mojarolar bolib turganda serblar koplab musulmonlarni ommaviy qirib tashlagan. Ular orasida 1995-yilda Srebrenitsa shahrida sodir etilgan qatliom eng ayanchlisi bolgan. Bu yerda serb harbiylari shaharning musulmon aholisini bitta qoldirmay qirib tashlab, buldozerlar yordamida jasadlarni chuqurga surib tushirib, ustidan tuproq tortgan. Qorabog mojarosi davomida arman jangarilari Xojali shahrida ozarbayjonlarni qirib tashlagan; bu ham genotsid hisoblanadi.Shuningdek, ayrimlar XX asr boshida Usmoniylar imperiyasi armanilarni genotsid qilgan deb hisoblaydi. Ammo Turkiya buni tan olmaydi. Aksincha, Kavkazda armanilar tomonidan musulmon turklar, ozarbayjonlar va gruzinlar qirgin qilingan deb hisoblaydi.Quyida tarixdagi eng yirik genotsidlar onligini keltiramiz.10. Anfol dasturi, kurdlar genotsidiKurdlar Yaqin Sharqda yashaydigan millat hisoblanadi. Bugun etnik kurdlar yashayotgan hududlar Iroq, Suriya, Turkiya va Eron hududida joylashgan. Anfol qurbonlari.Foto: ANF News1980-yillarda bolib otgan IroqEron urushi paytida Saddam Husayn rahbar bolgan BAAS partiyasi Anfol kodi deb nomlangan maxsus dastur tayyorlab uni amalga oshirgan. Bu dasturga kora, Shimoliy Iroqda yashagan etnik kurdlar bilan jang paytida kurd aholi punktlarida kimyoviy qurol qollanilgan.Ushbu dasturga Saddam Husaynning akasi Ali Hasan al-Majid boshchilik qilgan. Kurdlarga qarshi kimyoviy qurollardan foydalangani uchun unga Ali Kimyoviy laqabi berilgan. Oshanda kimyoviy qurol qollash natijasida 180 ming kurd halok bolgan. Yana koplab kurdlar bedarak yoqolgan.Oradan yillar otib, Ali Kimyoviy AQSh harbiylari qoliga asirga tushgan. Uni harbiy jinoyatlari uchun sud qilib, jazoga tortishgan.9. Moriori genotsidiMaorilar Yangi Zelandiyaning tubjoy aholisi hisoblanadi. Ular Yangi Zelandiyada qariyb ming yildan beri yashab kelayotgan edi. Moriorilar.Foto: PinterestBundan 500 yil avval maorilarning bir qismi Yangi Zelandiya yonidagi qoshni orol Chatemga kochib othadi va ozini moriori deb ataydi.Bu ikki orolda yashovchi qardosh xalq bir-biri bilan juda dostona bolmasa ham, ozaro dushmanlik qilmay yashab keladi.Yevropalik kolonistlar dunyoning boshqa burchaklarini bosib olib, ozaro taqsimlab bolganidan keyin navbat Yangi Zelandiyaga keladi. Ammo maorilar juda jasur edi. Buning ustiga, yevropaliklarga yordam kuchi va taminot yetkazish masalasi ogir edi. Shu uchun yevropaliklar orol aholisi bilan jangga kirishga oshiqmaydi.Ular avvaliga maorilar bilan sohil boylarida savdo-sotiq qilib, ularga miltiq otishni orgatadi. Shundan song maorilar yevropaliklardan miltiq sotib ola boshlaydi.1835-yilda miltiqlar bilan qurollangan maorilar Chatem oroliga, birodarlari bolgan moriorilarga qarshi hujum boshlaydi. Ozaro urush boshlanadi. Ottiz yil davom etgan urushda maorilar moriorilarni batamom qirib tugatadi.Chatem orolida bor-yogi 200 ga yaqin moriori odam qolgani. 1933-yilda moriorilarning oxirgisi dunyodan koz yumdi va shu tariqa bu qavm batamom yoq bolib ketdi. Golib maorilarning ham taqdiri ayanchli kechdi. Yevropalik kolonizatorlar ularni yengib, Yangi Zelandiyani bosib oldi. Bugun bu davlatda hozir kam sonli maori yashamoqda.8. Ruandadagi genotsidRuanda xalqi bir paytlar hamjihatlikda yashagan. Biroq bu yurtni yevropaliklar bosib olib, mustamlakaga aytirganidan song bantu qavmiga mansub xalqni ikkiga ajratdi. Chorva mollari bor, oziga tinchroqlarini tutsi deb nomlashdi. Aholining kambagal qismini esa xutu deb atashdi. Shu tariqa aholi ikki tabaqaga bolindi. Ana shu holatda tutsi kambagallashsa xutu qavmi safiga otar, aksincha, xutu qavmidan kimdir boyisa tutsi qavmiga otar edi. Jamiyatda bunday tabaqalanish bir qavmni ikkiga ajratdi va har ikki tarafda bir-biriga nafrat uygota bordi. Ayniqsa kambagal qavm xutular biroz boy bolgan tutsilarni yomon korib qoldi. Ruanda qochqinlari.Foto: Google Photos1990-yillar boshida nafrat qurolli mojaroga aylandi. Xutular tutsilarga qarshi bosh kotardi va qoliga qurol olib, tutsilarni korgan yerida oldira boshladi. Qurolli zoravonliklar natijasida yuz minglab begunoh odamlar halok boldi. Yosh qizlar, ayollar zorlandi.Xalqaro tashkilotlar aralashuvi bilan ushbu qurolli mojaro toxtatilgandan song jami halok bolganlar soni 500 mingdan 1 milliongacha hisoblanadi.7. Irlandiyadagi ocharchilikJanubiy Amerikadan Yevropaga kartoshka olib kelinganidan song Irlandiya qitaning eng kop kartoshka yetishtiradigan davlatlaridan biri bolgan. Bu mamlakatda yetishtiriladigan kartoshkaning ichki bozordan ortgani asosan Angliyaga yetkazib berilgan. Foto: RTE18461852-yillarda Irlandiyada kartoshka tanqisligi oqibatida ocharchilik yuzaga keldi. Buning oqibatida million nafardan ortiq irlandiyalik halok boldi. Yana milliondan ortiq irlandiyalik okeanortiga muhojirlikka ketdi.Bu hodisani tarixchilar angliyaliklar tomonidan irlandiyaliklarga qarshi uyushtirilgan genotsid deb baholaydi.6. Pigmeylar genotsidiMarkaziy Afrikada bir nechta qabilalardan iborat, umumiy nomi pigmey bolgan qavm yashagan. Ular boshqalardan boyining pastligi bilan farqlanib turgan. Bu qavm odamlarining boyi 1,5 metrdan oshmagan. Foto: Martian HeraldKongo xalqlari ortasidagi fuqarolar urushi davrida pigmeylarning kop qismini shunchaki qirib yubordi. Oxir-oqibat pigmeylar BMTga ozini Kongo ozodlik harakati jangchilaridan himoya qilishni sorab murojaat etdi.Genotsiddan 500 mingga yaqin pigmey omon qolgan.5. Amerika tubjoy aholisining genotsidiXristofor Kolumb Hindistonga yol ochaman deb Amerika qitasiga borib qolgunicha Shimoliy va Janubiy Amerikada turli xalqlar yashagan. Ularning bir qismi sivilizatsiyadan uzoq bolsa, yana bir qismi yuksak taraqqiyotga erishgan, davlatchiligi bolgan, shaharlar qurgan. Foto: Google PhotosAmerika kashf etilganidan song yevropaliklar Yangi dunyoga oqib bora va mahalliy aholini ayovsiz qira boshladi.XX asr boshlarigacha Yangi dunyoda mahalliy aholi juda kam qoldi. Hindularning qanchasi qirib yuborilgan, hisoblash qiyin. Lekin tarixchilarning taxminlaricha, umumiy oldirilganlar soni bir necha on million bolgan.4. Aborigenlar genotsidiAborigenlar dunyodagi eng qadimiy xalqlardan biri hisoblanadi. Oxirgi DNK testlariga kora, ajdodlari osiyolik bolgan aborigenlarning Avstraliyaga kochib otganiga 50 ming yil bolgan. Foto: Wikipedia1909-yildan Avstraliya hukumati aborigenlarning bolalarini ota-onalaridan tortib olib, alohida lagerlarda saqlay boshladi. Bu ish 1970-yillargacha davom etdi. Avstraliya hukumati bu ishni aborigen bolalarni ogir sharoitdan saqlash deb xasposhlagan bolsa ham, aslida bu ish ularni tag-tugi bilan yoqotish deb hisoblaydiganlar ham yetarli.2008-yilda Avstraliya hukumati aborigenlardan farzandlarini tortib olib tarbiyalagani uchun uzr soradi.3. SSSRdagi genotsidlarIkkinchi jahon urushi ayni avjiga chiqqan 1943-yil kuzida Stalinning bir nechta millatni surgun qilish haqidagi qarori chiqadi. Avvaliga chechenlar, ingushlar, qorachoylar, keyin esa, 1944-yilda qrimtatarlar, mesxeti turklar vatanga xiyonatda ayblanib, surgun qilingan. SSSRning vorisi Rossiya bu surgunlarni genotsid deb tan olmaydi. Ammo koplab nufuzli xalqaro tashkilotlar Stalinning ishlarini genotsid deb ataydi. Qrimtatarlar deportatsiyani yodga olmoqda.Foto: Google Photos2. Bosniyadagi genotsid90-yillarda SSSR ortidan ergashgan koplab sotsialistik davlatlarda ham hukumat ozgardi va ularning aksariyati sotsialistik tuzumdan voz kechdi. Srebrenitsa qurbonlari.Foto: KommersantYugoslaviya ham sotsialistik lagerga kiruvchi davlat edi. Uning tarkibida oltita ittifoqdosh respublika bor edi. SSSR tarqab, undagi ittifoqdosh respublikalar mustaqil bolganidan song Yugoslaviya tarkibidagi ittifoqdosh respublikalar ham birin-ketin mustaqillik elon qila boshladi. Rossiyadan farqli ravishda, Yugoslaviyada hukmron bolgan Serbiya ittifoqdosh respublikalarning mustaqil bolib ketishiga konmadi va qonli mojaro kelib chiqdi. Bosniyada yashovchi aholi orasida islom diniga va nasroniy diniga birday etiqod qiladiganlar bor edi. Bu mintaqada 1992-yildan 1999-yilgacha davom etgan mojaroda eng kop jabr chekkanlar musulmon aholi boldi. Birgina Srebrenitsada 30 mingdan ortiq musulmon qirib tashlandi.1. XolokostYahudiy millati tarixda kop azoblarga yoliqqan. Misrda, Rimda, orta asrlarda Aragonlik Izabella davrida quvginlarni boshidan kechirgan. Ammo birontasi bu millatni genotsid qilish darajasiga bormagan. XX asrning birinchi yarmida Germaniyani natsional-sotsialistlar egalladi. Ularning lideri Adolf Gitler Uchinchi reyx ornatilganini elon qildi. 1938-yildan boshlab Yevropadagi davlatlarni birin-ketin bosib ola boshladi. Oxirida SSSRga hujum qildi va Moskva ostonalarigacha keldi. Foto: WikipediaGitlerchilar Yevropani bosib olar ekan, yahudiylarni alohida ajratib olib, legarlarga joylashtirdi. Lagerlarda ular ustidan tadqiqotlar otkazdi. Gaz kameralariga qamab, oldirishdi; hatto terisini shilib, sanoatda ishlatishdi, suyaklaridan ogit qilishdi.Umumiy hisob-kitoblarga kora, oshanda fashistlar 67 million yahudiyni oldirgan. Lagerlarda qolganini 1944-yildan song nemislar chekinayotganda ozod qilishgan.

Manba: Daryo.uz dle 11.2
0